CHU DỊCH THƯỢNG KINH – 21. QUẺ HỎA LÔI PHỆ HẠP

CHU DỊCH THƯỢNG KINH

21. QUẺ HỎA LÔI PHỆ HẠP


Ly trên; Chấn dưới


Quẻ này là quẻ Hỏa Lôi Phệ Hạp. Chân hạ cũng là Nội Chấn. Li thượng cũng là Ngoại Li. Hỏa thượng,
Lôi hạ, nên tên quẻ đọc bằng Hỏa Lôi Phệ Hạp.


TỰ QUÁI


Tự quái: Khả quan nhi hậu hữu sở hợp, cố thụ chi dĩ Phệ Hạp, Hạp giả hợp dã.
序卦: 可觀而後有所合, 故受之以噬嗑.
Ý sắp đặt thứ tự quẻ. Sau quẻ Quán, tiếp lấy quẻ Phệ Hạp là vì cớ sao?
Hễ vật lí nhân tình tất phải có khả quan mà sau mới có chốn hợp, nên sau quẻ Quán, tiếp lấy quẻ Phệ
Hạp. Hạp nghĩa là hợp.
Khả quan nghĩa là coi xem được; hạp nghĩa là hợp; phệ nghĩa là cắn.
Ý nghĩa sắp đặt tên quẻ, sẽ xem ở sau Soán từ, Soán Truyện thời hiểu rõ, đây không phải viết vào.


SOÁN TỪ


Phệ Hạp, hanh, lị dụng ngục.
噬嗑亨, 利用獄.
(
Phệ Hạp nghĩa là cắn để cho hợp).
Tòng lai, việc trong thiên hạ, gia đình thời phụ tử, phu phụ, huynh đệ; trong quốc gia thời quân thần,
quân dân, thượng hạ; trong xã hội thời bầu bạn, thầy trò, tất thảy trước có hợp được mà sau mới thông.
Phụ tử, phu phụ, huynh đệ hợp thời gia đạo hanh; quân thần, quân dân, thượng hạ họp thời quốc sự
hanh; bạn bầu, thầy trò hợp thời xã hội hanh; tuyền loài người họp thời thế giới hanh.
Nhưng sở dĩ hợp được rất khó, tuy nguyên nhân phức tạp vẫn rất nhiều, nhưng nói tóm lại thời chỉ vì ở
trung gian có một giống gián cách, hoặc gián cách ở trung gian thượng, hạ, hoặc gián cách ở trung gian
nội, ngoại. Giống gián cách đó nếu không trừ khử xong thời không bao giờ hợp được, mà muốn trừ khử
giống gián cách đó, tất phải có một thủ đoạn bằng cắn, tượng như bị giống gián cách mắc ngang ở giữa
miệng mà hàm trên hàm dưới không hợp được với nhau, tất phải dụng đến sức hai hàm răng cắn cho
thiệt mạnh, tất nhiên giống gián cách đó phải bể tan mà hai hàm mới hợp khít được như thường.
Vậy nên đặt tên quẻ bằng Phệ Hạp. Phệ Hạp nghĩa là cắn tan giống gián cách mà hợp được, hễ đã hợp
được thời tất nhiên hanh thông.

Soán từ đây lấy nghĩa bằng một việc rất lớn là việc trì thiên hạ. Trì thiên hạ cần phải trừ khử gián, mà
những giống gián đó là gì?
Tức là một bọn gian tà sàm nịnh, nó thường lọt vào khoảng giữa. Người trên thì bị nó bưng bít, người
dưới thời bị nó che lấp, nên nỗi thượng tình không thông đến hạ, hạ tình không đạt đến thượng. Thượng
hạ bất hợp mà họa loạn mới nảy ra hoài hoài.
Suy cứu cho đến nguyên nhân thời tội tại những giống gián cách, tức là bọn gian tà sàm nịnh. Vậy nên
Thánh vương trì thiên hạ, tất phải ra sức cắn những giống ấy.
Cắn thời dụng bằng giống gì? Tất phải dụng đến hình ngục.
Hình ngục là tài liệu của thánh nhân dùng để cắn gián cách, vả lại theo ở tượng quẻ: Chấn lôi, Li hỏa
chung nhau thành quẻ. Lôi là uy rất mạnh, hỏa là minh rất sáng. Có uy, có minh thời làm việc hình phạt
mới đúng. Vậy nên sau trừ khử được bọn gián cách là bọn gian tà sàm nịnh.
Sau khi trừ khử được bọn gián cách rồi thời gian tà sàm nịnh không lọt được vào mà thiên hạ được
hòa bình vô sự, ấy là Phệ Hạp mà hanh, nhưng tất phải lợi dụng ngục mới được.
Trình Truyện có câu: Gián cách giả, thiên hạ chi đại hại dã間隔者, 天下之大害也, nghĩa là:
Những giống gián cách là hại rất lớn ở trong thiên hạ đó vậy.
Phệ hạp giả, trì thiên hạ chi đại dụng dã 噬嗑, , 治天下之大用也, nghĩa là: Việc phệ hạp là công
dụng lớn ở trong đạo trì thiên hạ đó vậy.


SOÁN TRUYỆN


Soán viết: Di trung hữu vật, viết Phệ Hạp, Phệ Hạp nhi hanh. Cương, nhu phân, động nhi minh, lôi
điện hợp nhi chương. Nhu đắc trung nhi thượng hành, tuy bất đáng vị, lơi dụng ngục dã.
彖曰: 頤中有物曰噬嗑, 噬嗑而亨. 剛柔分動而明, 雷電合而章. 柔得中而上行, 雖不當位, 利用
獄也
.
Soán viết: Di trung hữu vật, viết Phệ Hạp.
Đây là xem thể quẻ mà thích nghĩa tên quẻ, quẻ này Sơ Cửu, Thượng Cửu là hai hào vạch liền, tượng
như hàm trên, hàm dưới miệng người ta. Trung gian ba hào vạch đứt đôi, tượng là trong miệng trống
không, chét một hào dương vạch liền ở trung gian, cách rẽ trên, dưới, tượng là một cái que cản ngang
vào giữa miệng. Vì giống gián cách đó, tất phải dùng sức cắn mà trừ khử đi thời hai hàm mới hợp
được với nhau. Thế là
Phệ Hạp (Phệ Hạp: có cắn mới hợp được; di: hai lỗ má).
Phệ Hạp, nhi hanh.
Vì có gián cách nên không thông được, cắn giống gián cách thời hợp, hợp thời thông.
Cương, nhu phân, động nhi minh, lôi điện hợp nhi chương.
Lại xem về đức quẻ, hào cương, hào nhu chia nhau mà lại cân như nhau.
Cương ba hào, nhu ba hào là cương, nhu phân. Thế là có đức cương, nhu tương tế. Hạ Chấn, Thượng
Li, Chấn có tính động, Li có tính minh là động nhi minh.
Hễ động làm việc gì mà minh kiến được việc ấy là đủ tài xét ngục.
Chân là lôi, Li là điện, Lôi thời có uy, điện thời hay dọi; Chấn, Li hợp thể là lôi điện hợp nhi chương.

Đã có uy lại hay soi dọi, cũng là cái trì ngục, có tài đức như thế đem ra dùng để làm phệ hạp, chắc là
tốt lắm.
Nhu đắc trung nhi thượng hành, tuy bất đáng vị, lợi dụng ngục dã.
Lại nói riêng về Lục Ngũ: Ngũ là một người chủ tể trong thì Phệ Hạp, âm nhu đắc trung mà lên ở ngôi
cao là thượng hành. Hào Nhu ở vị dương, theo lệ thường vẫn là bất đáng vị, nhưng nói bằng cách dụng
ngục thời có cương mà giúp cho nhu, có nhu mà giúp cho cương, lại là thủ đoạn trì ngục rất cao, nên
nói:
Lợi dụng ngục.
PHỤ CHÚ: Thích ba chữ lợi dụng ngục ở Soán từ đáng lẽ là chuyên trọng về đức cương, nhưng Soán
Truyện đã nói rằng:
Cương, nhu phân, lại nói rằng: Nhu đắc trung, thời tự hồ lấy nhu làm quý.
Vì sao vậy? Ở trong đạo trì ngục, có minh như điện, có uy như lôi. Nếu chỉ lại chuyên dụng cương mà
thôi thời không khỏi lạm dụng quyền uy mà trái hẳn với nghĩa hiếu sinh bất sát, nên tất phải pha vào
một nửa tính nhu. Nhu mà lại đắc trung, vả thêm vào một nửa tính cương là rất hợp với tư cách trì
ngục.
Kinh Thư có câu: Cao minh nhu khắc nghĩa là: người có tài cao minh, thường sợ quá cương, phải lấy
nhu mà chế khắc vào, chính hợp như ý Soán Truyện đây.


ĐẠI TƯỢNG TRUYỆN


Tượng viết: Lôi điện Phệ Hạp. Tiên vương dĩ minh phạt sắc pháp.
象曰: 雷電噬嗑, 先王以明罰敕去.
Trên Li, dưới Chấn, tượng là điện với lôi đồng thì phát hiện, cũng là minh với uy đồng thì tịnh dụng,
tượng quẻ Phệ Hạp là như thế.
Tiên vương xem tượng ấy mà biện minh hình phạt, phân biệt cho ra điều gì đáng trọng, điều gì đáng
khinh, chỉnh đốn pháp luật, sắp đặt những điều gì đáng bớt, điều gì đáng thêm;
sắc cũng nghĩa như chữ
“sức” nghĩa là sắp đặt cho có thứ tự, tử tế.


HÀO TỪ VÀ TIỂU TƯỢNG TRUYỆN


1. Sơ Cửu: Lí giảo, diệt chỉ, vô cựu.
初九: 履校滅趾, 無咎.
Toàn quẻ này chuyên nói về việc hình ngục nên trong quẻ sáu hào chia làm hai hạng người. Sơ với
Thượng Cửu thảy là người không chức vị, tượng là người phải thụ hình ở giữa bốn hào, tượng là người
có chức vị mà được quyền dụng hình. Hào Sơ Cửu này ở về đầu thì Phệ Hạp, lại ở dưới hết quẻ là một
hạng tiểu dân tại hạ, đương lúc đầu mới dụng hình, vì tội đương nhỏ nên hình cũng khinh, tượng như
đạp lấy cùm chân mà đứt mất ngón chân cái, nhưng cũng may vì thế mà không tội lỗi lớn.
(
Giảo: cùm chân; lí giảo là chân đạp lấy cùm; chỉ: ngón chân cái).
Hệ tử nói rằng:
Tử viết, tiểu nhân bất sỉ bất nhân, bất úy, bất nghĩa, bất kiến lị, bất khuyến, bất uy,
bất trừng, tiểu trừng nhi đại giới, thử tiểu nhân chi phúc dã,
nghĩa là: Mới có tội nhỏ mà trừng trị
ngay thời nó biết răn đe mà không làm tội lớn. Đó chính là làm phúc cho tiểu nhân vậy. Bởi vì biết răn

đe mà khỏi mắc tội lớn nên nói rằng vô cựu. Diệt chỉ là đau ở hiện tại; vô cựu là phúc ở tương lai.
Tượng viết: Lí giảo diệt chỉ, bất hành dã.
象曰: 履校滅趾, 不行也.
Trừng ác ở lúc sơ thỉ mà phải chịu hình lí giảo diệt chỉ là cốt cho nó không làm điều ác nữa vậy.
PHỤ CHÚ: Hào từ đây cốt tỏ rõ ý thánh nhân dụng hình, không phải vì ghét người mà dụng hình, vì
thương người mà dụng hình. Bởi vì một hạng ngu ngoan nó chỉ biết sợ phép mà không biết phục thiện,
nên muốn cho nó không hành ác, không phạm đại tội, tất phải bắt nó chịu tiểu hình. Vì vậy nên Hào từ
mừng cho nó được vô cựu mà tượng từ lại nói
bất hành dã.
2. Lục Nhị: Phệ phu, diệt tị, vô cựu.
六二: 噬膚, 滅鼻, 無咎.
Bôn hào ở giữa quẻ là hạng người có chức vị được dụng hình, ở vào thì Phệ Hạp thời là những hạng
người có quyền phệ, nên Hào từ dùng chữ phệ. Lục Nhị cư trung đắc chính mà Lục Ngũ lại ứng vào
mình, chính là người mà quốc trưởng ủy cho quyền trì ngục.
Nhân vì Nhị cưỡi hào Sơ, Sơ dương cương có ý ngoan ngạnh nên thi hình với Sơ có ý khó khăn, nhưng
Nhị có đức trung chính, thu phục được người,
Sơ tuy cương cường ngoan ngạnh mà đụng lấy tay Nhị cũng phải phục ngay, tượng như cắn người mà
đụng nơi thịt mỏng. Duy vì Sơ ngoan ngạnh nên dùng hình cũng có hơi mám, tượng như người bị cắn
mà đứt mất mũi (
Phệ phu: cắn mảnh thịt mỏng; tị: mũi).
Người thụ hình bị diệt tị, vẫn cũng khá đau, nhưng đau đó là tội tại người thụ hình, chẳng phải tội tại
người dụng hình nên nói
vô cựu, nghĩa là: Nhị vẫn trung chính không tội lỗi gì.
Tượng viết: Phệ phu diệt tị, thừa cương dã.
象曰: 噬膚滅鼻, 乘剛也.
Nhị vì cưỡi lấy hào Sơ, Sơ là cương cường, dụng hình với người cương cường không nghiêm không
được. Vì vậy, nên cắn tuy nhẹ mà thế phải có đau, sở dĩ Hào từ nói
phệ phu diệt tị đó vậy.
3. Lục Tam: Phệ tích nhục, ngộ độc, tiểu lẫn, vô cựu.
六三: 噬臘肉, 遇毒, 小吝, 無咎.
Lục Tam: cũng là người có quyền dụng hình, nhưng vì Lục cư Tam xử vào vị chênh lệch, đã bất chính
lại bất trung. Tuy có quyền dụng hình, nhưng hình người mà người không phục, e lạí bị người oán hại
mình, tượng như cắn đụng phải mảnh thịt toàn xương lại ngộ độc. Như thế thiệt đáng xấu hổ, nhưng vì
xử vào thì Phệ Hạp, cắn để cho hợp là nghĩa vụ đương nhiên, Tam chỉ làm nghĩa vụ của mình, dầu
đáng xấu hổ chút đỉnh mà kết quả không tội lỗi gì.
Tượng viết: Ngộ độc, vị bất đáng dã.
象曰: 遇毒, 位不當也.

Lục Tam cũng phệ như các hào, vì sao lại ngộ độc? Bởi vì địa vị Tam sơ xử đứng vào địa vị khó khăn
nên bắt tay làm việc dụng hình cũng thường gặp khốn nạn, nên Tượng Truyện nói rằng: sở dĩ ngộ độc
là vì vị bất đáng vậy,
4. Cửu Tứ: Phệ can trị, đắc kim thỉ, lị gian, trinh, cát.
九四: 噬乾秭, 得金矢, 利艱貞, .
Cửu là dương cương, đã cương thời trực. Tứ là vị gần với chí tôn ở thì Phệ Hạp, Tứ là một người có
trách nhiệm rất lớn.
Vì có đức cương trực, lại ở vào thể Li là có tài minh đoán, lấy bậc người ấy mà trì ngục, tất nhiên giữ
được đạo cương trực, đầu đụng phải hạng người có thế lực ngoan cường, cũng cắn được dễ như chơi,
tượng như cắn miếng thịt phơi khô.
(Can:. phơi khô; trị: thịt liền xương.)
Thịt liền xương mà lại phơi khô là giống khó cắn, nhưng lấy Cửu Tứ thời cắn xong ngay mà vẫn hoàn
toàn được đạo cương trực, tượng như được mũi tên bịt bằng sắt (
Thỉ: mũi tên; kim: sắt).
Lại vì Cửu Tứ tính cương thể minh, cương minh thời thường hay quả quyết quá, quả quyết thời e có
việc lầm, nên thánh nhân lại răn cho chữ
gian (Gian: phải biết khó khăn).
Tứ ở vào vị nhu, nhu thời sợ không được bền vững, nên thánh nhân lại răn cho chữ
trinh (Trinh: giữ
chính bền vững).
Hễ người trì ngục như Cửu Tứ, đã có đức cương, tài minh mà lại tiểu tâm biết khó, giữ chính được
bền, thời trong đời Phệ Hạp kết quả rất tốt.
Tượng viết: Lị gian trinh cát, vi quang dã.
象曰: 利艱貞吉, 未光也.
Cửu Tứ mà phải có lời răn
lị gian trinh là vì địa vị Cửu Tứ dương xử vị âm, có hiềm nghi là bất trung
chính, thời kể về đạo Phệ Hạp chưa lấy gì làm quang đại vậy, nên tất phải
gian trinh mới được cát.
5. Lục Ngũ: Phệ can nhục, đắc hoàng kim, trinh lệ, vô cựu.
六五: 噬乾肉, 得黄金, 貞厲, 無咎.
Lục Ngũ tuy thể âm nhu nhưng đắc trung, lại Ngũ là cương vị, nhu pha cương vào ở kề bên mình, lại có
Cửu Tứ là một người minh đoán, giúp sức với Ngũ làm công việc Phệ Hạp, chắc cắn vào đâu thời nó
phải chịu ngay, dầu nó có ngoan cường chút đỉnh, cũng chẳng ngại gì, tượng như cắn miếng thịt khô,
vẫn có tí dai, nhưng mà cắn đứt (
Can nhục: thịt khô).
Vì vị tôn đức trung của Ngũ như thế nên hình người thời người phải phục, chẳng những cắn được mà
kết quả lại được danh dự rất quý báu, tượng như được vàng sắc vàng.
Hoàng là sắc trung, hình dung đức trung của Ngũ. Kim là của quý, hình dung vị tôn của Ngũ.
Tuy nhiên, đương thì Phệ Hạp cốt ở công việc trừ gián, ở cao chừng nào thời những giống làm gián
cách càng lớn chừng nấy. Nếu thị thường khinh dị, tất gián cách dễ sinh, nên thánh nhân lại răn cho
rằng: Phải trinh lệ mới được vô cựu (
Trinh: giữ chính bền vững; lệ: lòng thường lo sợ).
Tượng viết: Trinh lệ, vô cựu, đắc đáng dã.
象曰: 專属, 無咎, 得當也.

Ngũ sở dĩ được vô cựu vì công việc Cửu Ngũ làm được đúng, mà gia dĩ trinh lệ thời càng đắc đáng
nên kết quả được vô cựu.
PHỤ CHÚ: Bốn hào ở giữa quẻ rặt là người có quyền dụng hình, chính là người Phệ ở đời Phệ Hạp,
nhưng Hào từ mỗi hào khác nhau nên thánh nhân cũng theo tài với vị mà cân lượng khác nhau. Vị Ngũ
với vị Nhị tuy in nhau, nhưng Nhị thời nhu cư nhu mà Ngũ thời nhu cư cương. Nhị thuần nhu mà Ngũ
thời pha vào đức cương. Thế là tài Ngũ hơn tài Nhị, nên hào Ngũ
phệ được can nhục, Nhị chỉ phệ
phu
mà thôi. Hào Ngũ thể nhu, hào Tam cũng thể nhu, tài tuy in nhau, nhưng nhu ở hào Tam là nhu bất
trung, nhu ở hào Ngũ là nhu đắc trung. Thế là vị Ngũ hơn vị Tam, nên Ngũ thời
đắc hoàng kim mà Tam
thời
ngộ độc. Trong bốn hào, duy Cửu Tứ tốt nhất. Vì Cửu là tài cương mà Tứ lại vị nhu, so với Ngũ
thời hơn bằng phần tài, so với Tam lại hơn bằng phần vị. Tài với vị giúp đỡ cho nhau nên giống gián
cách gì cũng cắn được nổi mà trong thì Phệ Hạp duy Cửu Tứ được chữ cát.
Chúng ta mới biết làm người một đời, biện việc một đời, được vị mà không tài, vẫn không tạo nổi thời
thế, nhưng nếu có tài mà không vị cũng phải đợi có thì cơ, huống gì trừ gián là việc rất khó rất lớn
trong đời, bảo không tài lại không vị mà làm được nên rư?
6. Thượng Cửu: Hạ giảo diệt nhĩ, hung.
上九: 何校, 滅耳, .
Thượng Cửu vượt qua Ngũ lại ở cuối cùng quẻ, vẫn là người vô vị mà lại ở cuối đời Phệ Hạp là một
người thụ hình, chính là một tay làm gián rất lớn, cùng hung cực ác, tất phải bị cắt rất đau, tượng như
một người cuối cùng ra giữa tòa án mà bị án cực trọng, gia gông vào cổ, xát đứt mất lỗ tai (
Hạ: đội,
cũng có nghĩa là gánh;
nhĩ: lỗ tai).
Hệ tử có nói rằng:
Thiện bất tích, bất túc dĩ thành danh, ác bất tích, bất túc dĩ diệt thân; tiểu nhân
dĩ tiểu thiện vi vô ích, nhi phất vi dã, dĩ tiểu ác vi vô thương, nhi phất khử dã. Cố ác tích nhi bất
khả yểm, tội đại nhi bất khả giải.
善不積不足以成名, 惡不積不足以滅身; 小人以小善爲无益而弗爲也, 以小惡爲无傷而弗去也.
故惡積而不可揜, 罪大而不可解.
Ác chứa chồng mà không thể che bịt được, tội lớn mà không thể dung thứ được. Thế tất phải hung.
Tượng viết: Hạ giảo, diệt nhĩ, thông bất minh dã.
象曰: 何校, 滅耳, 聰不明也.
Vì sao Thượng Cửu phải chịu hình đứt lỗ tai? Đó là tại lỗ tai mình nghe không được thông hiểu vậy
(
Thông là nghe tỏ).
Nguyên lai, những người sở dĩ phạm vào tội ác, phần nhiều bởi vì nhĩ quan không linh giác, nghe lời
nói phải mà chống cự, nghe lời nói quấy thời lại manh tòng, kết quả thời bị hình đến nỗi mất tai là
đáng kiếp.

Thư Viện Hình Ảnh
hình 1
hình 2
Hình 3
error: Content is protected !!