CHU DỊCH HẠ KINH – 33. THIÊN SƠN ĐỘN

CHU DỊCH HẠ KINH

33. THIÊN SƠN ĐỘN

Kiền trên; Cấn dưới


Quẻ này là quẻ Thiên Sơn Độn. Cấn hạ cũng là Nội Cấn, Càn thượng cũng là Ngoại Càn. Càn thiên,
Cấn sơn, nên tên quẻ đọc bằng Thiên Sơn Độn.

TỰ QUÁI


Tự quái: Hằng giả cửu dã, vật bất khả dĩ cửu cư kì sở, cố thụ chi dĩ Độn. Độn giả thối dã.
序卦: 恆者久也, 物不可以久居其所, 故受之以遯, 遯者退也.
Ý sắp đặt thứ tự quẻ. Sau quẻ Hằng tiếp lấy quẻ Độn là vì cớ sao? Hằng, nghĩa là thường lâu. Hễ vật
gì không vật gì ở lâu được mãi một chốn. Hễ ở lâu tất phải tránh lui nên sau quẻ Hằng tiếp lấy quẻ
Độn.
Độn nghĩa là tránh lui. Theo về tượng quẻ, Càn thượng là thiên, Cấn hạ là sơn. Sơn là giống hữu hình
chỉ đứng ở một chốn, thiên là khí dương, cũng là không khí, thường tiến lên hoài.
Bây giờ thiên hạ hữu sơn là có tượng trái nhau mà phải tránh nhau nên lấy nghĩa bằng Độn; vả lại, quẻ
này là quẻ thuộc về tháng Sáu, nhị âm sinh ở dưới, toan lùa đuổi tứ dương ở trên, tiểu nhân đạo
trưởng, quân tử đạo tiêu nên lúc đó quân tử phải xa lánh. Vì vậy nên đặt tên quẻ bằng Độn.
PHỤ CHÚ: Hằng là cửu, Độn là lui, đã cửu thời phải lui; đêm tới thời mặt trời phải lui; Xuân tới thời
Đông phải lui, chính là lẽ ấy. Việc người cũng vậy, quan đến già thời nên hưu, khách ngồi lâu thời phải
dậy.
Tục ngữ Tàu có câu:
Thiên hạ vô bất tán đích diên tịch 天下無不散的筵席, nghĩa là trong thiên hạ
không cỗ tiệc nào nhóm mãi mà không tan; lời nói ấy tuy tầm thường, nhưng hợp với lẽ Hằng rồi thời
Độn.


SOÁN TỪ


Độn hanh, tiểu lị trinh
遯亨, 小利貞.
Quẻ này là quẻ âm trưởng, dương tiêu. Thế lực quân tử không đủ kình địch nổi tiểu nhân nên kiến cơ

tảo thối, thân mình tuy là độn mà đạo mình như thế mới là hanh. Tuy nhiên, thì cơ mỗi phút mỗi khác,
có khi nên nóng nảy, nhưng cũng có khi nên khoan thai. Quẻ này tuy âm trưởng đã đến hai âm, nhưng bè
quân tử hãy còn có bốn dương. Nếu khéo lựa thì lựa cơ, tuy không được đại hữu vi, nhưng mà tiểu tiểu
cán hồi, thiện xử với tiểu nhân, dầu không làm được đại trinh nhưng còn lị ở tiểu trinh vậy.
Tiểu lị trinh nghĩa là trinh bằng việc lớn vẫn không lị, mà trinh bằng việc nhỏ cũng còn có lị.
PHỤ CHÚ: Soán từ quẻ Độn nên tham khảo với Soán từ quẻ Bĩ, vì quẻ Bĩ là tam âm tịnh tiến nên
Soán từ nói rằng: Bất lị quân tử trinh, thiệt là đau đớn cho quân tử. Độn thời mới có nhị âm nên Soán
từ nói rằng:
Tiểu lị trinh là còn chút hi vọng cho quân tử.


SOÁN TRUYỆN


Soán viết: Độn hanh, độn nhi hanh dã, cương đương vị nhi ứng, dữ thì hành dã, tiểu lị trinh, tẩm nhi
trưởng dã, Độn chi thì nghĩa đại hĩ tai.
彖曰: 遯亨, 遯而亨也, 剛當位而應, 與時行也, 小利貞, 浸而長也, 遯之時義大矣哉.
Soán viết: Độn hanh, độn nhi hanh dã.
Quái từ rằng: Độn hanh, nghĩa là thân quân tử tuy thối mà đạo quân tử vẫn hanh vậy.
Cương đương vị nhi ứng, dữ thì hành dã.
Ở đây chỉ lấy một hào Cửu Ngũ thích nghĩa chữ Hanh, Cửu Ngũ dương cương ở vào vị trung chính mà
ở dưới có Lục Nhị cũng trung chính mà ứng với nhau. Tuy ở vào thì âm trưởng nhưng có đức dương
cương như thế và có vị trung chính như thế mà lại có bạn trung chính như thế, bản thân Ngũ lại là một
bậc lãnh tụ trong tứ dương thời nên hết sức hết lòng phù trì thế đạo, chờ ngày nào đáng thối tàng thời
sẽ thối tàng.
Dữ thì hành dã nghĩa là rình ở thì cơ mà làm công việc mình thời có lẽ hanh.
Tiểu lị trinh, tẩm nhi trưởng dã.
Sở dĩ lị ở tiểu trinh bởi vì âm còn dần dần mà trưởng chưa trưởng gấp liền, nếu quân tử khéo tay, càn
toàn, thời nhưng việc tiểu trinh hãy còn làm được.
Độn chi thì nghĩa đại hĩ tai.
Thì nghĩa ở quẻ Độn, thánh nhân sở dĩ tán rằng đại hĩ tai bởi vì quân tử xử vào thì Độn, tiểu nhân tuy
tiến mà chưa đến như Bĩ, Bác, quân tử tuy suy mà hãy còn có tứ dương, nghĩa là xử thì Độn, bảo rằng
nên lui chưa phải là tuyệt đối nên lui; bảo rằng không nên lui, cũng không phải tuyệt đối không nên lui.
Khi ấy, chỉ nên có cặp mắt xem thì cho chắc chắn, thủ đoạn tùy thì cho lanh nhạy, thì quả đã nên lui
thời ta lui ngay, thì nếu có thể làm được thời ta tùy cơ chuyển bát, cũng chưa phải vạn bất khả vi. Vậy
nên trên kia đã nói
dữ thì hành dã, đây lại nói thì nghĩa đại hĩ tai. Nghĩa chữ thì ở đây chỉ nói riêng
về thì quẻ Độn. Ở thì Độn mà chỉ một cách thối tàng đó là lẽ đang nhiên không cần phải nói; duy ở thì
Độn mà còn tìm một cách toàn chuyển phù trì, thì nghĩa được như thế mới là to lớn.


ĐẠI TƯỢNG TRUYỆN

Tượng viết: Thiên hạ hữu sơn, Độn. Quân tử dĩ viễn tiểu nhân, bất ác nhi nghiêm.
象曰: 天下有山, , 君子以遠小人, 不惡而嚴.
Thiên thể vô cùng, sơn cao hữu hạn, chúng ta ở dưới núi thời thấy trên đỉnh núi là trời, đến lên tới
đỉnh núi thời trời lại mênh mù ở đâu không thể với tới, thành ra tượng Độn. Quân tử xem tượng ấy mà
học làm cách xa tránh đứa tiểu nhân, mình cứ lo giữ mình cho trong sạch, không đem những ác thanh,
nộ sắc đối đãi với nó, chỉ khiến nó thấy mình uy nghiêm trang kính mà thôi.
PHỤ CHÚ: Chỉ bốn chữ bất ác nhi nghiêm mà cách đối đãi với tiểu nhân thiệt là hoàn thiện. Bất ác
là thuộc về hình thức, nhi nghiêm là thuộc về tinh thần. Đối đãi với tiểu nhân phải có một cách tỏ ra
tinh thần bất khả phạm nhưng không nên đem ác thanh, ác sắc mà đối đãi với nó.
Khổng Tử đối đãi với Dương Hóa, Mạnh Tử đối đãi với Vương Hoan, chính là nghĩa ấy.


HÀO TỪ VÀ TIỂU TƯỢNG TRUYỆN


1. Sơ Lục: Độn vĩ, lệ, vật dụng hữu du vãng.
初六: 遯尾, , 勿用有攸往.
Theo về cách xem quẻ thời hào trên hết là đầu, hào dưới hết là đuôi.
Sơ Lục ở dưới hết quẻ, chính đương vào bộ vị đuôi, đuôi là ở sau hết. Người ta vừa hồi Độn, ai nấy
cũng đã độn trước rồi, anh Sơ vì chất Nhu tính ám, không độn theo kịp người mà lại còn rù rờ ở sau.
Thế là
độn vĩ. Độn mà chậm trễ đến thế, tất nhiên nguy. Người ta xử vào địa vị Sơ Lục chỉ nên tránh
nép coi thì, chớ nên tiến hành những việc gì.
Tượng viết: Độn vĩ chi lệ, bất vãng, hà tai dã.
象曰: 遯尾之厲, 不往, 何災也.
Độn ở sau người, vẫn có lẽ nguy, nhưng nếu biết nguy mà nấp nép, không tiến vãng, ở đâu thời cũng
không tai họa gì.
2. Lục Nhị: Chấp chi dụng hoàng ngưu chi cách, mạc chi thắng thoát.
六二: 執之用黄牛之革, 莫之滕說.
Ở vào thì Độn vẫn là nên Độn, nhưng vì Lục Nhị là chính ứng với Cửu Ngũ, có tượng là quân thần
tương đắc, hai bên thảy có đức trung chính kết hợp với nhau, khăng khít bền chặt bằng một cách trung
chính hòa thuận, tượng như trói buộc nhau bằng da trâu vàng mà không thể nào mở lột được.
Chấp, nghĩa là trói buộc; hoàng là sắc trung; ngưu là giống có tính thuận; cách là dày bằng da. Hoàng
ngưu chi cách là
thí dụ bằng đức trung thuận của Lục Nhị; mạc chi tha71ng thoát là nói giao kết rất
bền chặt, vì ở địa vị Lục Nhị mà lại chính ứng với Cửu Ngũ, nghĩa không thể bỏ Ngũ mà đi, nên Hào
từ không nói chữ Độn.
Tượng viết: Chấp dụng hoàng ngưu, cố chí dã.
象曰: 執用黄牛, 固志也.

Chấp dụng hoàng ngưu là chỉ hào Nhị với hào Ngũ rất kiên cố, vì đạo nghĩa mà không dám độn. Xưa
ông Cơ Tử đương hồi âu vong, ông giả cuồng làm nô mà nói rằng:
Ngã bất cố hành độn, chính đúng ý
Hào từ này.
3. Cửu Tam: Hệ độn, hữu tật lê, súc thần thiếp, cát.
九三: 繫遯有疾, , 畜臣妾, .
Cửu Tam dương cương ở gần hào Nhị là âm nhu, dương hay bìu ríu với âm, Tam ở gần Nhị nên bìu ríu
với Nhị.
Quân tử ở thời đại Độn, lẽ nên độn cho chóng và xa. Bây giờ bìu ríu vì tư tình thời không thể độn cho
chóng được, chỉ làm hại cho độn mà thôi. Thế là nguy rồi.
Hệ nghĩa là bìu ríu bằng tư tình. Tuy nhiên,
tư tình bìu ríu đó, không phải là tuyệt đối không chốn hay đâu. Nếu đối đãi với bậc người quân tử hay
đối đãi với hạng tiểu nhân thời vẫn không được, nhưng đụng khi nuôi bọn thần thiếp là hạng người mà
mình có quyền sai sử thời dầu có tư tình bìu ríu, nhưng mua được lòng vui của nó mà lị được công
việc cho mình, cũng có thể tốt lành được.
Tượng viết: Hệ độn chi lệ, hữu tật bái dã, súc thần thiếp cát, bất khả đại sự dã.
象曰: 繫遯之厲, 有疾憊也, 畜臣妾吉, 不可大事也.
Ở vào thì Độn vẫn nên cao bay xa chạy, bây giờ vì hệ độn mà đến nỗi hữu tật, tất nhiên nguy khốn (
Bái
nghĩa là khốn, tức là chữ lệ).
Tuy nhiên, Độn đã không được lanh chóng mà cũng không thể làm nên việc gì lớn thời chỉ duy lấy cái
lòng tư ái đó, dụng vào việc súc dưỡng thần thiếp là việc rất nhỏ mọn còn có thể cát, còn ngoài ra
những việc gì lớn, quyết không đem cách tư tình mà làm được đâu.
PHỤ CHÚ: Hào từ này cũng có nghĩa là: quyền biến trong Kỉnh Dịch. Như ông Thái Tùng Pha lúc đầu
nước Trung Hoa lập thành dân quốc, ông đương làm Đô đốc tỉnh Vân Nam, vì Viên Thế Khải muốn
phản dân quốc, xưng hoàng đế, biết ông là người đảng cách mệnh nên triệu ông lên Bắc Kinh; nếu ông
không lên thời đem quân đánh. Lúc đó, thế lực ông chưa đủ chống Viên nên ông phải nín nhịn mà lên
Bắc Kinh.
Viên giữ ông lại ở Kinh, cho ông làm thượng tướng quân, nhưng không cho coi việc binh, Viên lại
thường ngày phái mười hai viên trinh thám, chuyên một việc canh lén rình giữ ông. Ông vẫn muốn có
cơ hội trốn Viên, chờ hai năm tròn, hết sức kín đáo, hàng ngày, ngoài thì giờ vào diện hầu Viên, còn
nữa chỉ lưu liên nơi quán một con hát tên là Phụng Tiên, lính trinh thám rình ở nhà Phụng Tiên mãi
mãi, thấy ông tuyệt vô hành động, lâu ngày chồn mỏi, canh giữ có ý sơ sài, nhưng ông biết Viên còn
nghi ông lắm, vả thì cơ khởi nghĩa cũng chưa tới nơi nên ông hãy còn ẩn nhẫn, lại càng thân thiết với
Phụng Tiên in như vợ chồng. Hàng ngày triều Viên ra thời về ngay ở nhà Phụng Tiên không bao giờ về
công quán. Viên lại sai người rình ở công quán, tưởng có mật mưu gì chăng. Ông biết ý Viên, nhân có
một ngày ông dắt Phụng Tiên về tại công quán, bà Thái phu nhân nổi ghen, đánh lộn với ông, móng tay
bà quào rách mặt, ông tức khắc xin phép Viên li hôn. Bởi vì pháp luật li dị một vị mệnh phụ thượng
tướng quân, tất phải xin phép đại tổng thống. Viên thấy thế cho ông là người bậy bạ. Lúc đó Thái phu
nhân chia gia tài, mang giấy li hôn về Hồ Nam là quê hương của ông. Ông từ đó ăn ở riết một nhà với
Phụng Tiên, bỏ quách công quán, ngày đêm trầm mê trong tửu địa hoa thiên. Lại hơn hai năm nữa,

chính vừa năm thứ tư Trung Hoa Dân Quốc, Viên mới thiệt xưng đế, cải nguyên Hồng Hiến, đổi quốc
dân làm ra đế quốc.
Tức sáng ngày sau đó, vừa lúc bảy giờ mai, chỉnh đốn quân trang gươm mũ chững chàng, xe ngựa rực
rỡ, từ nhà Phụng Tiên ra đi, vào thẳng cửa Thiên Yên, trình với quan thị vệ canh cửa, xin vào diện
triều tân hoàng đế. Quan thị vệ bảo rằng: “Chưa đến giờ hoàng đế xuất điện, ông hãy chờ đó, chín giờ
sẽ vào”. Ông tức khắc thay đổi hết quân trang, để cả xe ngựa bộc tùng ở ngoài cửa Thiên Yên bảo
chúng nó rằng: “Bay chờ tao ở đây, sớm mai ta chưa ăn điểm tâm, ta lại hàng ôten chút đỉnh, tới chín
giờ ta vào chầu”.
Lúc đó ông mang gươm thượng tướng quân, khoát xe tay chạy thẳng về nhà Phụng Tiên, quăng gươm
lột áo vứt cả mão seo thượng tướng, ăn mặc một cách đàng điếm, tay nách Phụng Tiên lên thẳng xe lửa
đi Thiên Tân, tức khắc đáp tàu thủy Nhật Bản đến Hương Cảng thời đã có thầy ông là ông Lương Khải
Siêu, bạn ông là ông An Thừa Hiến, chực sẵn đó rồi. Bắc Kinh đột nhiên mất một vị thượng tướng
quân. Viên nổi giận quá, giết mười hai tên cảnh sát và mười hai tên trinh thám luôn. Đến tháng sau thời
Vân Nam đầu tiên khởi nghĩa đánh Viên, tứ phương hường ứng, chưa ba tháng mà Hồng Hiến đổ, Viên
chết tức. Thái phu nhân cũng vào Tứ Xuyên giúp việc với ông. Đó mới biết cách Độn của tay anh hùng
mà sức thần thiếp chẳng phải là việc vô dụng. Khi ông Tùng Pha chết, toàn quốc dân khai hội truy
điệu, Phụng Tiên cũng có câu đối điếu ông rằng:
Bất ý Chu Lang cánh đoản mệnh[19]
Tảo tri Lí Tĩnh thị anh hùng[20]
不意周郞竟短命
早知李靖是英雄
(Ai ngờ chàng Chu mà đoản mệnh, vẫn đe Lí Tĩnh là anh hùng).
4. Cửu Tứ: Háo độn, quân tử cát, tiểu nhân phủ.
九四: 好遯, 君子吉, 小人否.
Cửu Tứ chính ứng với Sơ Lục, Sơ âm, Tứ dương mà ứng với nhau, vẫn sẵn có cảm tình thân thiết,
nhưng Sơ là tiểu nhân, Tứ là quân tử, có lẽ đâu dung hòa được. Khi Tứ đã nhận ra được Sơ không
phải chân chính đồng chí với mình, tức khắc cắt đoạn tư tình mà tuyệt giao với Sơ, cho nên nói rằng
háo độn, nghĩa là theo về tư tình vẫn có háo mà theo về công nghĩa thời tức khắc tránh xa.
Xưa nay, những người cắt được tư tình mà tránh được tiểu nhân, tất duy đấng quân tử, hay đem đạo
nghĩa cấm tình dục mới làm được thế mà kết quả mới được tốt lành. Nếu tiểu nhân thời làm gì được
thế, kết quả chỉ sụp vào hầm tình dục mà thói.
Nên lại nói
quân tử cát, tiểu nhân phủ, nghĩa là quân tử có đức cương kiện thời háo độn mà cát, nếu
tiểu nhân thời không hay thế.
Tượng viết: Quân tử háo độn, tiểu nhân phủ dã.
象曰: 君子好遯, 小人否也.
Quân tử thời tuy có tính háo mà hay làm được nghĩa Độn, tiểu nhân thời há làm được đâu.
5. Cửu Ngũ: Gia độn, trinh cát.
九五: 嘉遯, 貞吉.

Cửu Ngũ cư trung đắc chính, hạ ứng với Lục Nhị cũng có đức trung chính. Ở vào thì Độn mà trung
chính với trung chính dắt nhau tránh tiểu nhân, cách Độn như thế rất là tốt đẹp nên nói rằng
gia độn.
Độn được như thế có gì là tà đâu, có gì là xấu đâu, trinh chính là cát đó vậy.
Tượng viết: Gia độn trinh cát, dĩ chính chí dã.
象曰: 嘉遯貞吉, 以正志也.
Vì ý chí hào Cửu Ngũ chỉ một mực theo chính, dầu tiểu nhân ưa mình mặc lòng mà mình vẫn cứ tránh
xa, như thế là Gia độn trinh cát.
6. Thượng Cửu: Phì độn, vô bất lị.
Ở về thì Độn, chính là hồi quân tử tiêu, tiểu nhân trưởng. Quân tử ở về thời đại ấy, Độn xa được bao
nhiêu thời tự do đầy đủ bấy nhiêu.
Hào này là hào dương cương, vẫn là bậc quân tử, lại ở vào địa vị cuối cùng Ngoại Quái mà ở dưới
không hệ ứng với ai, thiệt là Độn được rất xa mà tự xử bằng một cách rất thong thả, có khí tượng thái
nhiên tự đắc, nên nói rằng
phì độn, nghĩa là độn mà có ý tự đắc.
Phì, nguyên nghĩa là béo nhưng ở đây thời phì là khoan khoái. Độn mà được một cách rất khoan khoái
thời không gì chẳng lị.
Tượng viết: Phì độn vô bất lị, vô sở nghi dã.
象曰: 肥遯, 無不利, 無所疑也.
Hào Thượng Cửu có đức cương kiện, ở về thì Độn, lại ở địa vị vô vị, chỉ lấy đạo đức làm cao lương,
lấy nhân, nghĩa làm màu mỡ, như thế thời Độn mà béo tốt, còn nghi ngại gì nữa.
PHỤ CHÚ: Một bộ sách Dịch bao bọc hết sự lí vạn vật, mỗi một việc tất có thì của việc ấy, mỗi một
thì tất có việc của thì ấy.
Người ta ở đời có
xuất tất có xử, tiến tất có thối, chẳng những tiến với xuất là có việc mà thôi, với
xử cũng là có việc. Duy vì nhân thì mà phải có việc, mà làm việc tất phải đúng với thì. Dịch vị quân
tử mưu nên phải đặt ra quẻ Độn, tức là thì, độn chóng hay chầy, độn xa hay gần, độn khéo hay vụng,
độn hay không độn tức là việc.
Hào Sơ độn chậm nên nói “độn vĩ” mà nguy. Hào Tam độn mà còn bìu ríu nên nói “hữu tật”. Hào Tứ:
có vướng tư tình mà hay quyết nhiên viễn độn nên được cát. Hào Ngũ độn bằng trung chính nên được
gia mà cát. Hào Thượng độn bằng một cách rất thái nhiên là tốt nhất trong thì Độn nên được câu “vô
bất lị”.
Duy hào Lục Nhị có nghĩa đặc biệt trong thì Độn, thân mình là đại thần nghĩa phải dữ quốc tồn vong
thời lại lấy bất độn làm việc.
Tổng chi, chung một thời đại Độn mà việc có khác nhau như thế. Chúng ta xem ở thì toàn quẻ lại phải
xem ở sáu hào. Tỉ như một ngày là thì chung, hai mươi bốn giờ là thì riêng. Vì thì riêng có khác nhau
mà việc cũng có so se với nhau. Chỉ xem ở quẻ Độn thời cũng

Thư Viện Hình Ảnh
hình 1
hình 2
Hình 3
error: Content is protected !!